Crypto Valley: Việt Nam và Thụy Sĩ nói đến hợp tác blockchain qua FTA - EFTA còn thiếu gì để thành chính sách?

Việt Nam vừa ký hiệp định thương mại tự do với khối Hiệp hội Mậu dịch Tự do châu Âu (EFTA), gồm Thụy Sĩ, Iceland, Na Uy và Liechtenstein. Bên lề cuộc gặp với lãnh đạo Việt Nam, phía Thụy Sĩ đã nêu ý tưởng kết nối Crypto Valley — cụm công nghệ blockchain tập trung ở bang Zug — với hệ sinh thái đổi mới sáng tạo của Việt Nam, trải rộng từ blockchain, trí tuệ nhân tạo đến công nghệ lượng tử.

Đây là một đề xuất hợp tác, không phải một văn bản pháp lý có hiệu lực. Điều này cần được nói rõ ngay từ đầu, vì giữa một tuyên bố chính trị về ý định hợp tác và một cơ chế cụ thể cho phép doanh nghiệp hai bên vận hành chung là hai việc khác nhau hoàn toàn.

Crypto Valley là gì và vì sao nó được nhắc tới

Zug, nơi đặt Crypto Valley, là nơi tập trung các quỹ, sàn giao dịch và công ty hạ tầng blockchain lớn của châu Âu, nhờ một khung pháp lý tương đối ổn định về Tài sản số đã được Thụy Sĩ xây dựng từ nhiều năm trước. Việc một đối tác như vậy chủ động nhắc đến Việt Nam trong khuôn khổ một FTA cho thấy Việt Nam đang được nhìn nhận như một thị trường có tiềm năng về công nghệ số, dù mức độ sẵn sàng về khung pháp lý trong nước cho tài sản mã hóa vẫn đang trong giai đoạn hoàn thiện.

Việc kết nối hai hệ sinh thái, nếu được cụ thể hóa, thường đi qua các bước như: ký biên bản ghi nhớ giữa cơ quan quản lý hai bên, lập cơ chế trao đổi doanh nghiệp hoặc quỹ đầu tư, và sau cùng là công nhận lẫn nhau một số tiêu chuẩn kỹ thuật hoặc giấy phép. Hiện tại, theo thông tin được công bố, mới dừng ở bước đầu tiên — một đề xuất hợp tác được nêu ra, chưa có cơ chế triển khai.

Một thử nghiệm song song ở Đà Nẵng

Cùng thời điểm, Đà Nẵng — một trong những đô thị được chọn làm khu thử nghiệm chính sách công nghệ của Việt Nam — đang vận hành một cơ chế sandbox cho phép doanh nghiệp áp dụng ứng dụng liên quan đến Tài sản số trong ngành du lịch. Đây là một mô hình thử nghiệm có kiểm soát, nghĩa là doanh nghiệp được phép triển khai trong phạm vi giới hạn, dưới sự giám sát của cơ quan quản lý địa phương, trước khi cân nhắc nhân rộng.

Mô hình sandbox không phải là điều mới trên thế giới. Singapore, UAE hay Hàn Quốc đều đã áp dụng cơ chế tương tự cho các sản phẩm tài chính số trước khi ban hành quy định chính thức. Điểm khác biệt là mỗi nước giới hạn phạm vi và thời gian sandbox khác nhau, và kết quả thử nghiệm không phải lúc nào cũng dẫn tới một khung pháp lý đầy đủ ngay sau đó.

Hệ quả bậc hai: ai chịu tác động mà không phải chủ thể trực tiếp

Nếu các đề xuất hợp tác kiểu Crypto Valley - Việt Nam được cụ thể hóa trong tương lai, nhóm chịu tác động không chỉ là các công ty blockchain đăng ký sandbox. Các doanh nghiệp lữ hành, nền tảng thanh toán, và cả hệ thống ngân hàng xử lý giao dịch xuyên biên giới liên quan đến du lịch đều có thể phải điều chỉnh quy trình nếu một phần thanh toán chuyển sang hình thức dùng Tài sản số.

Cơ quan thuế và phòng chống rửa tiền cũng là bên phải chuẩn bị công cụ giám sát tương ứng, dù họ không phải là bên ký kết trực tiếp.

Góc Việt Nam: khoảng trống chính sách vẫn còn lớn

Việt Nam hiện chưa có một khung pháp lý đầy đủ và chính thức điều chỉnh việc phát hành, giao dịch và custody tài sản mã hóa ở quy mô toàn quốc. Các sáng kiến như sandbox tại Đà Nẵng hay các điều khoản hợp tác trong FTA cho thấy xu hướng cởi mở hơn, nhưng đây là những bước riêng lẻ, chưa phải một chiến lược đồng bộ. Doanh nghiệp trong nước muốn tận dụng cơ hội hợp tác với các trung tâm như Crypto Valley sẽ cần chờ các văn bản hướng dẫn cụ thể hơn, thay vì dựa vào một tuyên bố hợp tác mang tính định hướng.

Câu hỏi còn treo là: liệu đề xuất kết nối với Crypto Valley có được đưa vào một chương trình hành động cụ thể, có mốc thời gian, hay sẽ dừng lại như một ý tưởng được nêu bên lề một hiệp định thương mại rộng hơn. Diễn biến tiếp theo đáng theo dõi là các văn bản triển khai FTA Việt Nam - EFTA trong thời gian tới, và liệu cơ chế sandbox Đà Nẵng có được tổng kết, đánh giá để nhân rộng ra phạm vi toàn quốc hay không.